Friday, 31 July 2015

*45/31+45-

कुछ कांगड़ी कहावतां-भाग 2.

1.     थोडा थोडा खाइये तां
        फिरी भी चुली वली जाइये

2.     जिसदें हथें डोई
        उसदा सव कोई

3.    आया नी मुहयें
        ता लै वो नुहयें

4.     खांदेयां नी खांण
        मंजेयां नी वांण

5.     खंग करां खांसी करां
        नी मरां तां क्या करां

6.     न मडा मरे
        न मंजा छुटे

7.     या मारे जूठ
        या मारे झूठ

8.     नच्ची कुद्दी तोड़े तान
        सैहो दुनिया च प्रधान

9.     गौही जो मिल्ली गौह
        तदेही औह तदेही औह

10.   रागें भुल्ली रागण
         गांदी ज़ाल बताल

*44/61-

तती लू हुण लग्गी बगणा
पथरां'च बी अग लगी लगणा
मुनू स्कूले ते खिट लाई ओन्दा
नंगे पैरां दसी दसी रोन्दा
टिप-टिप टिप पोये पसीना
आया वो जानी जेठ महीना

प्यास जली, गल सुकी जांदा
चेता तिन्हा दा घड़ी मुड़ी सतान्दा
प्यास तां पाणिये'ने वुझाई लेंगे
अग दिले दी कुण वुझांगा
टिप-टिप टिप पोये पसीना
आया वो जानी जेठ महीना

पँखेरूआं पिपले हेठ रुण झुण लायी
डंगरां अंदर घराला लिया साह आयी
सस दोपहरां ओवरिया सोये
देर मली मलोई बौड़िया  नोहे
टिप-टिप टिप पोये पसीना
आया वो जानी जेठ महीना

राती सारा टब्बर मंजे अंगनें लान्दा
मुनू उठी करि दादिया' ली जांदा
रात लमी मुकणे'च नी आन्दी
याद तिसा जो तिन्हा दी सतान्दी
टिप-टिप टिप पोये पसीना
आया वो जानी जेठ महीना

14-04-1972

*43/62-

वड़े जतन किते पर दिलें तिजो नी भुलाया
तिजो वखी ओन्दा रिहा जितना दूर मैं आया

घड़ी मुड़ी मन तेरे ख्यालां च खोयी जांदा
नी मनदा मोआ इस ढीठे जो वड़ा समझाया

गोरे गोरे खाखडुआं तेरे लाल लाल लवडुआं
पता नी मोटे डुघे नैणां क्या जादू चलाया

किहियां रोकां मन पंछी तेरे पासें उडी जांदा
कमलो सच इनी मिंजो रात रात भर जगाया

वड़े जतन किते पर दिलें तिजो नी भुलाया
तिजो वखी ओन्दा रिहा जितना दूर मैं आया


09-01-1978J

*42/93-

इतनी दूर आई करी ने
दिल कदी दूर नी आया
जिथु जिथु वी मैं गिया, कने कने रही तेरी छाया

सियाले दी भ्यागा दिया धुपा साईँ
याद तेरी मिठी गर्माश पायी जांदी
तोंदिया दी संझा दिया पौणा साईँ
दिले 'च ठण्डी  वुहार लायी जांदी
परमेशरे जो कीहिंयां करी सराहां
जिस दिया मेहरा ते तिजो पाया
जिथु जिथु वी मैं गिया, कने कने रही तेरी छाया

तेरे प्यारे दे वदल नी गौरिये
दुखां दियां धुपां'च छतरी वणी जांदे
जहालु जिंदड़िया दे सफरे'च पैर फकौंदे
ठंडियां फुहारां ने रस्ते'च ठंड करी जांदे
कुण पुन  कितियो थे मैँ भला
जे तिजो साईँ  संगी साथी पाया
जिथु जिथु वी मैं गिया, कने कने रही तेरी छाया

भ्यागा खिड़दे फुले साईँ रूप तेरा
प्रेम रस भरियां नैण कटोरियाँ
मखीरे साईँ  मिट्ठे मिट्ठे बोल तेरे
तिजो साईँ नी  होर कोई गौरियां
जन्म जन्म कितियो थी तपस्या
तां जाई करी  तिजो  मैं पाया
जिथु जिथु वी मैं गिया, कने कने रही तेरी छाया


14-04-1981

41/140-

हल जोतने ते पहलें, बछड़ा मौज करे।
कुददे लीगणे मोडी, मस्ती रोज करे।।
मस्ती रोज करे, खुंड पुटटे जोड़ा तोड़े।
रम्भे कने वुकां मारे, उछले ताना तोड़े।
कन्हा हल जुंगला रखी, मालक वोले चल।
पता ही ताहलू चले, किहियां खिंजोंदा हल


40/139-

चाहत मता खरीदणे दी, पर थैलू तेरा छोटा।
खाली हथें घरें आया, बटुएं नोट था खोटा।।
बटुएं नोट था खोटा, वेईमानी दी कमाई।
जे पसीना वहाया होंदा, हुंदी नी रुसवाई।
फले फुले सदा मेहनत, दिन्दी दिले जो राहत।
मंजे दिखी पैर पसारी, रख काबू अपणी चाहत।।


Thursday, 30 July 2015

39/138-

"होई सके तां फिरी औणा कलाम"

जहान सारा करदा सलाम
प्रणाम मेरा कबूल हो कलाम

भोलापन टपके चेहरे ते
हाखीं सुपने सम्पन देशे दे
होठां च वेहतरी दा पैगाम
जहान सारा करदा सलाम
प्रणाम मेरा कबूल हो कलाम

देशे ताईं मिसाइल बणाणा
लोकां दे दिलां उतरी जाणा
रोये तुसां जो इनसान तमाम
जहान सारा करदा सलाम
प्रणाम मेरा कबूल हो कलाम

गरीब पर थे भारत रतन
पढ़ना पढ़ाना अनथक जतन
वणी लोक राष्ट्रपति किता नाम
जहान सारा करदा सलाम
प्रणाम मेरा कबूल हो कलाम

जेहड़े देशे दी शान वधान्दे
सैह मसीहे रोज रोज नी आंदे
होई सके तां फिरी औणा कलाम
जहान सारा करदा सलाम
प्रणाम मेरा कबूल हो कलाम


Sunday, 26 July 2015

38/137-

कारगिल विजय दिवस दे मौके पर


लौ कुर्बानियां दी दहकदी रहे
खुशबु यादां दी महकदी रहे

चुकाणे हन असां जो मते सारे
याद कर्जां दी दिलें ठहकदी रहे

खीरी साह तिकर लड़े सैह ताकि
बाग वसण कोयल चहकदी रहे

सच्ची श्रद्धाजंली हो शहीदां जो
जे वगिया तिन्हा दी महकदी रहे



Saturday, 25 July 2015

37/136-

बाजी जीती कदी हारी लई
असां ये जिंदगानी गुजारी लई

सिर झुकया भी कदी तां अदबे च
टक्कर रुकावटां ने करारी लई

पैने कंडे भी थे मित्रा रस्ते च
राह हथेलियां ने बुहारी लई

भुलां करी खमियाजा भुगतेया
सिखी समझी किस्मत संवारी लई

'भगत' कर तरिफां हमसफरे दियां
तस्बीर नित नोईं  निखारी लई



Friday, 24 July 2015

36/135-

चंदरी किस्मत नाच नचाये
झोंपड़ी कुथी महल वसाये

जन्म तै करे अमीरी गरीबी
भेदभाव ये समझ नी आये

येथु किता येथु भुगतना फिरी
गरीब वच्चा कुण रिण चुकाए

बिधना बड़े तेरे खेल नराले
चौपड़ी कुसीजो भुखा सुआये

'भगत' माणदार जगे च सैही
मौका वैमानी दा जो नी पाये



Wednesday, 22 July 2015

*35/57-

सैनिक प्रशिक्षण के दौरान दोपहर के समय मैं एक सुनसान इलाके में छायादार वृक्ष के नीचे रुक कर राहगीरों को देख रहा था, तभी एक सुंदरी वहां से गुज़री और कांगड़ी में नीचे लिखी पक्तियां उभर आयीं।

वतें वतें जांदिये
ओ बांकिये मुट्यारे
दिले मोही लैंदे
तेरे कमरे दे हिलारे

तेरा लहंगा जाहलू
आसें पासें उड़दा
मन मुईए मेरा
दिखी दिखी डुलदा

तिरछियाँ नज़रां
कजो तू दिखदी
दिले'च नी जानी
सुई जेई चुभदी

वरसाती दा नालू
नी नित नित वेहन्दा
रंग रूप गौरिये
नी नित नित रेहन्दा

आ रुखे दिया छाउंआं
पल भर वही लैंदे
मन सलाह भगते दी
सुणी लैंदे कुछ कही लैंदे

(23/09/1976)

34/134

खरा नी होये तां बुरा भी नी करना
माणु नी सही पर परमेसरे ते डरना

घरें मंजोलुए हेठ छड़ी कचड़े दे ढेर
चले नरोडूए दे कूड़े दा ठेका भरना

माहिर किस्तियां जो छींडे पाणे दे
जिन्हा कदी भी सिखेया नी तरना

जेहड़े चायें गनांदे कसूर दूजेयां दे
सिरें पोये अपणे तां लगदे मरना

मजे बाढा दे लेन्दे कनारें खडोई
पैरां हेठ जमीन लगी पईयो खरना

'भगत' चुप करी कितणा क रहणा
लतां दे भूतां ते कितणा क डरना



Monday, 20 July 2015

*33/121-

 भा मत खाई करा

वणी ठणी सामणे मत आई करा
असां वी घट नी,भा मत खाई करा

छैलपन कने गुमान हन सगे भाउ
भलेओ इतना तां मत सताई करा

दिखावे दी तां अजकल हद नी रही
सोहनेयो ढकी ढकोई ने आई करा

वाहजी मतलवें लोक कुछ नी करदे
हर कुसी पर तरस मत खाई करा

चोंहं दिना दी चांदनी होंदी जुआनी
इसा पर इतना वी मत इतराई करा

मते मतलव निकाली लेंदे हन लोक
सारेयां सामणे मत मुस्कराई करा

पूजा प्रार्थना करना वी है ज़रूरी
मंगलें तोआरें तां मन्दिरेँ जाई कर


*32/115-

शहीदां जो सलाम

लुटांदे देश दी खातिर जान
शहीदां जो करोड़ों सलाम

घरें सोंदे लोक होई नफिक्रे
सरहदां पर जागदे जवान
असां जींदे पूरी जिंदगानियां
वेवक़्त प्राण त्यागदे जवान

पहाड़ डरौने नदी नाले लँघदे
बर्फीली चादरां'च रेलदे जवान
बरखा सर्दी गर्मी अंधड़ तूफान
हसदे खेलदे सव झेलदे जवान

हिलण बाढ़ चाहे आये सुनामी
जाई तुरन्त संभाल लेंदे जवान
दूजेयां दी जान वचाने खातिर
जानीं अपनियां गवान्दे जवान

लिपटी ने तिरंगे दी शान बधांदे
शहीद घरें आई रुलान्दे जवान
छड़ी करी अपणेयां बेसहारा
दुनियां जो छडी जांदे जवान

चार दिन करी शौक सलाम
लोकां जो भुली जांदे जवान
परिवारां जो नी कोई पुछदा
कदी कमार याद आंदे जवान

जेहडी शहीदां जो भूली जांदी
वीर नी हुंदे उसा कौमा दे जवान
जिथु रुलदे शहीदां दे सगे अपणे
उसा धरती'च नी पैदा हुंदे जवान

लुटांदे देश दी खातिर जान
शहीदां जो करोड़ों सलाम

Sunday, 19 July 2015

31/133-

नोंआ महाभारत जितणा

हिलणा तुफाना दा ख्याल रखणा पोणा
नींआं मज़बूत होंगियां तांही कंधां खड़ोणा
मते कम मित्रो अजहें वाकी हन करने जो
नोईयां नसलां जो कमर कसणा पोणा

इतनी वी खसंखड़ी नी होंदी जिंदगानी
हर कुसी जो ज़रूर इक मौका मिलदा
डुवकी लगाई मंझधार कोई तोपी लेंदा
छंगोई ने वैठी करी कोई किनारे टुलदा

पढ़ाईयां दे टैमे जेहड़े मजेयां मारदे
जिंदगी भर तिन्हा जो मजे नी मिलदे
धकयां खायी खायी करी थकी जांदे
सारे दिखियो सुपने मिठिया च रुलदे

बीयर भिस्की दिया लौली कजो रुड़णा
नशेयां दियां डुघियां आलीं कजो डुवणा
अम्मा वापुए दियां मीदां मगज़ें रखणियां
वे वक़तें इशकां दे दरियां कजो  कुदणा

तपस्या करी अर्जुनें दिव्य अस्त्र थे पाये
सोची समझी दिखी सुणी मौके पर चलाये
विद्या दे अस्त्र हासिल करी अँधेरा मिटणा
उठी खड़ोआ इक नोंआ महाभारत जितणा


30/132-

सुणा जी तोहांजो अज
गल पुराणी सुणांदा
वरसाती जेहड़े होंदे थे
कम्मा दी कहाणी सुणांदा

धाना दा ऊर लगाई,
छौड़ी के नन्दाई
होड्डी ने छलियां
चंगेरी करी गुड़ाई
मर्द जणासां दिंदे थे
खेतां दा कम मुकाई

स्कूलां पोंदियां छुटियां
मूंडु कुडियां डंगरां चरांदे
ग्रांयें ने लगदे वणे जाई
खेलां खेली खुशियां मनांदे
मर्द डाकुए ने करी सेल वटाई
डंगरा दे खुंडां जो जोड़े वनांदे

फटेयां खिंद खंदोलूआं कढ़ी
जणासां टललुआं पांदियां
फटे पुराणे कपड़ेयां कठेरी
नोयें खिंद खंदोलू वनांदियां
मैले खिंद खंदोलू मांजणी गून्त्रें सेडी
लगाई वरखा ओप सुखांदियां

भेडां दिया ऊना दी करी धुनाई
बोहटियां चरखें करदियां कताई
चढ़ाई खड्डियां बुनाईगिर थे
करदे पट्टुआं लोइयां दी बुनाई
अपणे कपड़े अप्पू वणादे थे
लोक अपणे खेतां कपाह उगाई

सोहरियां घरें लई जाणे जो
चांयें कसीदे कुडियां कढ़दियां
सुआटर कोटी सियाले तांयें
कन्ने सलाइयां कोई बुणदियां
बणदे वैहणे जो विन्ने कुथी
पत्ते खजुरां पन्दी तांईँ  चुणदियां

सुणा जी तोहांजो अज
गल पुराणी सुणांदा
वरसाती जेहड़े होंदे थे
कम्मा दी कहाणी सुणांदा



29/131-

पहलें जाणी बुझी धोखा खाणे दा चा
फिरी पिछे ते लोकां जो रडाणे दा चा

चोर  चोरियां  छड्डे  हेराफेरियां नी
जांणदे फिरी भी हक  गुआणे दा चा

खरा भला पता हुंदा ये झूठे लारे हन
कैंहनी मुकदा अप्पु जो ठगाणे दा चा

भले दिनां दी गल सैह अप्पू ताईं करदे
सांजो दिने दिहाड़ें सुपने सजाणे दा चा

चतर चालां दा चक्कर होंदा लाजवाव
तिन्हा दा ये लोकां जो भरमाणे दा चा

जाणदे सारे हर वारी ऐहडा ही होंदा
नी मुकदा  वार वार अजमाणे दा चा

ठगणा  ठगौणा 'भगत' रोकणा पोणा
चला पालदे कुछ नोआं कमाणे दा चा


28/130-

सौणे'च उठदी पीड़ा दी चीक
ये ज़रूर कोई पुराणी चोट है
-----होये नी होये ये पहलकणियां
-----करनियां दा ही कोई खोट है

जुआनिया च दिलें नी मनेया
कदी बुढ़ापा भी तां ओणा है
-----चेहरें पोणियां डुघियां लकीरां
-----बदन सारा ढुल मुल होणा है

सुरग बी येथी नरक बी येथी
भोगदे फल करमां दा येथी सारे
-----नदिया तरी कोई उस पार जांदा
-----डुबकियां कोई किनारें बैठी मारे


27/129-

निआंयें दिया देविया हाखीं धूडां जमियां
मकदमेयां दीं उमरां, माहणुआं ते लमियां

बणी के कठपुतली पैसे अगें नचदा कनून
गरीबां दियां उम्मीदां दियां साहां थमियां

खूब मौके मिलदे गवाह घडने मिटाणे तांईँ
बरी होंदे पापी करी सबूतां दियां कमियां

लोकां दे तंत्रा दे थम कमजोर लग्गे होणा
जे ढही गै फिरी क्या खुशियां क्या गमियां

भगत उठी खड़ो अपू वाहजी कुण दिखगा
मने देयां फिकरां कने हाखीं दियां नमियां


25/127-

चलदे राज हुण चोरां दे
पोंवारे अज घसटोरां दे

वेईमानी दी हदां टुटियां
घपले अरवां करोडां दे

जलदे जिन्दा पत्रकार
जांचां विना निचोडां ते

बिच चौराहें लुटदी लाज
होंसले वडे मासखोरां दे

दिने'च जोगी राती भोगी
जय जैकारे हुंदे जोरां दे

लोकशाही लोको कदेही
लुटोन्दे घर कमज़ोरां दे

उठजा 'भगत' नी झेलणे
ये जोर जुल्म लुटेरां  दे


24/126-

उम्मीदां दे कुछ साह अजहें वाकी हन
मित्रां ने मिलने दे चा अजहें वाकी हन

-----वक़तें  वदले सारे  नशाण पुराणे
-----हुण कुसजो  किहियां कुण जाणे
-----दिल ही है जेहड़ा दिले जो पछाणे
-----मेरे खैरख्वाह  अजहें  वाकी  हण

उम्मीदां दे कुछ साह अजहें वाकी हन
मित्रां ने मिलने दे चा अजहें वाकी हन

-----हुण  मिलणा मुमकिन हो  के  नी हो
-----वागें फुल मुड़ी खिलना हो के नी हो
-----निस्तार तिन्हा भुलां दा हो के नी हो
-----बिन माफे मेरे गुनाह अजहें वाकी हन

उम्मीदां दे कुछ साह अजहें वाकी हन
मित्रां ने मिलने दे चा अजहें वाकी हन

-----सच्चे मने सोचा तां सैह होई जांदा
-----कुथी न कुथी अपणा टकरोई जांदा
-----नशान रैंहदा पर जख्म भरोई जांदा
-----होंसला वधाणे वाले अजहें वाकी हन

उम्मीदां दे कुछ साह अजहें वाकी हन
मित्रां ने मिलने दे चा अजहें वाकी हन


22/124-

हवाई मैहलां विच रहणा छड़ीता
चोरां चलाकां कने वैहणा छड़ीता

भुल मिंजो ते वस इतनी कि होई
तिन्हा दिया जाती दा धर्म दसीता

सुणीने बरके पुराणिया डायरिये दे
सैह रोई पै पता नी मैं क्या पढीता

वाहजी वजहें रूसणा जचदा नी
तांहीतां असां हुण मनाणा छडीता

दूये दे घड़े छैल हाखीं दे कसीदे पढ़े
तेरी हाखीं दे नजारें जकीन करीता

चोर चौकड़ी चिटे कपड़े कम काले
कसूर अपणा दुइये दे सिरें मढ़ीता

पाली पोशी ने प्यारे दा पुराणा बूटा
कजो तिन्हा घड़िया भरा 'च वढीता

तिनका तूली जोड़ी आल्लाह वनाया
सैह वक़्त जे आया ता वाहर कढ़ीता

दो वोल मीठे सुनाणे ते नी कुछ जांदा
दन्दा 'च पीड़ा दा कजो वहाना घड़ीता


21/123-

सौणे दिया रूता च कुछ तां  ज़रूर है
ताहीं इस दियां होआं च इतना सरुर है

मुटियारां दे विरहु, गुंजदे खोले रिहडू
ठण्डिया फुहारां, दिलडु मारे हिलारां
गौरियां झुलण पींहगां पिपले देे डालां
उड़दे रंगीले चादरु सुलझादियां वालां

.........हर कोई इस मौसमे दे खुमारे'च चूर है
.........सौणे दिया रूता'च कुछ तां  ज़रूर है

नोईयां बिहोईयां वर्षाती मायके आंदियां
बैठी दूर सेहलियां ने क़िस्से सुनान्दियां
जणासां थलुआं धाना दा ऊर लगांदियां
भाखा लाई  वारी वारियें गीतां गान्दियां

.........कदी धुप कदी छां  वदलां दा कसूर है
.........सौणे दिया रूता'च कुछ तां  ज़रूर है


20/122-

ये ज़मीनां दे टुकडु

टब्बरे जो रोटियां थे खुआन्दे, ये जमीनां दे टुकडु
वेहलेयां जो रिज़क थे दुआन्दे, ये ज़मीनां दे टुकडु

माह मसूर ज़ों चने, आलू ळसन प्याज मतासारा
कणक धान छलियां थे उगांदे, ये ज़मीनां दे टुकडु

भेडां वकरियां गायीं मेंहीं बैलां जो भू पराल छलैड़ा
खूवसारा घा पतराह थे पुगांदे, ये ज़मीनां दे टुकडु

कुछ कुदरत वदली कुछ माणुआं दी फिदरत वदली
खिले पयी ढां लमियां हुण पांदे, ये ज़मीनां दे टुकडु

पालतू गां बैल वणे अबारा, हुण पोन्दे आई जुआड़ा
जंगली जानवरां दी मार खांदे, ये ज़मीनां दे टुकडु

हर माहणु राम नी हुंदा, हर बांदर हनुमान नी हुंदा
पलां छिनां सैह उजाड़ी जांदे, ये जमीन दे टुकडु

'भगत' कुदरता दी कानी वरोवर रहे ताहीं मना खैर
कुसी पासें झुके बंजर वनी जांदे, ये ज़मीनां दे टुकडु


15/116

थोड़ियां ही हन वाकी सुखना मेरियां
मतियां मेहरवनियां मिंजो पर तेरियां

इतना वी माडा नी मालका जहांन तेरा
भले लोक वी हन अच्छाइयाँ भतेरियां

कदी ढुकियां नी नेडें अपणे मुसिवतां
नहठी गईयां,  दिखी हिम्मतां मेरियां

जिन्दडी गुजारी वड़े मजें मेरे साथिया
कमें आईयां पूजां कने पराथनां तेरियां

पूछदे लोक ये "भगत" कुण है कुथू दा
थोड़े ही सही पर करदे तरीफां मेरियां


14/114-

दो घरां दी आन हुंदियां नुहुआं
दो कुलां दा मान हुंदियां नुहुआं

मापेयां छड़ी घर नौआं वसांदियां
कढ़ी कसीदे चायें चायें सजादियां
ससू सोहरेयो माँ वापू वणादियां
सची देवियाँ समान हुंदियां नुहुआं

दो घरां दी आन हुंदियां नुहुआं
दो कुलां दा मान हुंदियां नुहुआं

सस-नूंह, नणान-भाभिया दे झगड़े
पुराणे ज़मानेयां'च ये होंदे थे तगड़े
नाजुक रिस्तेयां जो खूब निभांदियां
पढी लिखी  परवान हुंदियां नुहुआं

दो घरां दी आन हुंदियां नुहुआं
दो कुलां दा मान हुंदियां नुहुआं

सस अपणिया ससू दा हिसाव
न मंगे नुहुआं ते खोली पुराणी किताव
तां नी हुँदा घरे दा माहौल खराब
हुण नी अनजान हुंदियां नुहुआं

दो घरां दी आन हुंदियां नुहुआं
दो कुलां दा मान हुंदियां नुहुआं

वेटियां जांदियां नुहुआं घरें आंदियां
कुले दा ना अगें सैह हन वढादियां
बारी औणे पर घर अपणा संभाली
टब्बरे दी पछाण हुंदियां नुहुआं

दो घरां दी आन हुंदियां नुहुआं
दो कुलां दा मान हुंदियां नुहुआं


13/96-

छुपी   छुपाई   ने  कजो  दिखदे,
हाखीं  चार  करणा  खरा  होंदा।

असां   पखले  नी,  मत  घवरांदे,
लाईयां    सैह,    खूब   निभांदे।
घुटी   घुटी   करी   ने  जीणे  ते,
इको  बार  मरणा   खरा  होंदा।

चुप रिहा  पर  हाखीं  वोलदियां,
घवरांदियां   सासां   डोलदियां।
दिले  दियां दिले  विच  रखणे ते,
तां  गुवार   कढणा  खरा  होंदा।

छड़ेयां  दा  भला   जीवण  क्या, 
गुमसुम  रहे  सैह जोवण  क्या।
'भगत' तिन्हा जो कुण समझाये, 
जे  प्यार  करणा   खरा   होंदा।

लुकी   लुकाई  ने  कजो  दिखदे,
हाखीं  चार  करणा  खरा  होंदा।



12/95-

वेटियां

अम्मा वापुए दी जान वेटियां
होंदियां दो कुलां दा मान वेटियां

रिश्ते सारे चायें चायें निभांदियां
फिरी वी हन ये परेशान वेटियां

सपने संजोयी जांदियां सोहरियां
कजो जलदियां जवान वेटियां

वरावर हकां दी देण लोक दुहाई
हन रोक टोक ते हैरान वेटियां

भेड़िये फिरदे माणुए दे लिवासे'च
डरियां सहमियां सावधान वेटियां

मापेयां दा रखदियां सदा खियाल
वेटेयां दे वडियां वलवान वेटियां

इक अनमोल तोहफा कुदरता दा
भागां वालेयां जो दिंदा भगवान वेटियां


11/91-

ऊंची ऊँची धारां
निके निके टपरू
छैल छैल नारां
वांके वांके गभरु
दिखणे जो दिल करदा
जानी मेरिये दिखणे जो दिल करदा

मिली जुली रहणा
ठंडा पाणी पीणा
ढिले ढाले कपड़े
सिधा सादा जीणा
जीणे जो दिल करदा
जानी मेरिये जीणे जो दिल करदा

बांसुरिया दी रुणक
नालुआं दा गीत
बगां दी छुणक
ठंडिया पौणा दा संगीत
सुणने जो दिल करदा
जानी मेरिये सुणने जो दिल करदा

(21/08/1973)

10/80-

दस भला किहियां करि जीणा

दिले'च तड़फड़ियां
अरमाना दियां लाशां
सुपने रुसी गै
छड़ी गईयां आसां
निराशा दा ज़हर कितना पीणा
दस भला किहियां करि जीणा

वगदा पाणी कंढियां कने
नित नित नी मिलदा
मुरझायी जांदा जेहड़ा फुल
मुडी करि नी खिलदा
भौंरे भी तिदो मारदे मीहणा
दस भला किहियां करि जीणा

वितियां भूलां पर
औ मना तू कजो रौंदा
गुजरेहा वेला
नी नित नित औंदा
फटेया थैलू कितने वरि सीणा
दस भला किहियां करि जीणा

(13/09/1976)

09/65-

दिले दियां गलां दिले' च रही गइयां
सुपने दी सारी टपरियां ढही गईयां

वेपरवाहियां तां मारी करि छ्ड़ेया
वेकदरां  सौ  कोह दूर लई गईयां

भुलां अपनियां  कितना की रोणा
खून जली गिया हड़ियां रही गईयां

तने दे मिटी जांदे दाग़ मने दे नी मिटदे
चेडां  रिस्तेयां' च चौडियां पई गईयां

गुणा वाहजी रंग रूप कैत कमे दा
ताप जोवने दे देवियां सही गईयां

टेकदा दा मथ्था भगत जिथु हर वार
पैड़िया मंदरा दियां कदी ढही गईया


(25/01/1978 संशोधित)

08/63-

धौलाधारे तेरे कई रूप दिखे

कुआरी कुड़ी लगे स्यालें
जाहलु चिटी चादर लान्दी
सूरजे दिआं किरणा दिखी
शर्मान्दी मने मने मुस्कान्दी
सिंगार करि वणी ठणी तू
दिलां' च कई अरमान जगांदी
तिजो दिखी कईयां गीत लिखे
धौलाधारे तेरे कई रूप दिखे

चेहरे छुपाई लेंदी अपणे
जाहलु धुन्द छायी जांदी
लमे लमे साह लई करि
अग दिले दी तू  वुझान्दी
कुनी तिजो धोखा दिता
मिंजो' ने कैं नी ग्लांदी
दस मिंजो पिया मैं पिच्छे
धौलाधारे तेरे कई रूप दिखे

तोंदिया दियां कड़क धुपां'च
किहली गुमसुम वैठी सुकदी
वरसाती दियां फुहारां' च
'चराना' कने गाई नी थकदी
समे कने जेहड़ा अपु जो ढाले
सैह हुंदा माहणु तू दसदी
तिजो ते कई सवक सिखे
धौलाधारे तेरे कई रूप दिखे


(20/05/1973)


07/56-

हमारे पहाड़ी नवयुवक चिरकाल से वाहर जाकर नौकरी करते आये हैं। चाहे फौज हो, चाहे मुम्बई में ड्राईवर की नौकरी,  आमतौर पर साल में एक ही वार घर आना होता था।  आर्थिक और परिबारिक कारणों से आज की तरह पत्नी और बच्चों को साथ रखना मुमकिन नहीं था। मैं 17 साल का था जव मैंने ये तुकबंदी की थी।

घड़ी मुड़ी तेरा चेता ओन्दा
दिल वेचारा रोई रोई पोंदा
कीहिंयां दस दिल लगाणा
मुइये मैं घुटी घुटी रौंदा

नैनां दी याद ठगी ठगी दिंदी
नी भुलदी तेरे मथे दी बिंदी
रही दूर दस किहियां निभणां
हथडुआं लवडुआं ते दूर रही नी हुँदा

कपडियां धोन्दी घडोलुयें पाणी भरोंदी
थकी थकी जांदी राती ढ़कोई ने सोंदी
किहिंया करि दस मैँ घरे जो औणा
साहव मौआ मेरा जली जली पोन्दा

खैर छोटे देरणूएं कने दिल लगाणा
चुपी चुपी रहणा वड़ा नी गलाणा
तौले ही मिली जाण असां
सुखना करनी कने धूप धुखाणा


06/55-

( 70 के दशक में हमारे पहाड़ी गाँवों में पानी के लिए आज की तरह नलों की व्यवस्था नहीं थी। औरतें  गाँव की सांझी  बौड़ी (बाबड़ी) से पानी के मटके भर अपने सिर पर रख कर घर लातीं थीं। उसी पर उस समय पहाड़ी/कांगड़ी में लिखी गयी एक रचना।)

मिली जुली करी
तिन चार जणियां
सिरे पर घड़ा रखी
हौलें हौलें जांदियां
ग्रायें दिया वायीं वखी

मिठियां मिठियां गलां
अखें वखें दिखी सुनी
हौलें हौलें करदियाN
महातड़ भाई सुणी नी लैण
मनें मनें डरदियां

कुसी छोरुये दिखी
बिहोतियां झटपट
झुण्ड पायी लैंदियां
गुमसुम होई छोरियां
नज़रां झुकाई लैदियां

तिदो दिखी 'सतो' वोलदी
ज़ाहलु सैह अगें तुरी जांदा
'तैं झुण्ड कजो पाया भावी
ये तां मुइये भगत था
वड़ा शरीफ कहांदा
मौआ कुर्सी ने नी गळांदा'

बायीं पर आई सारियां
हथ मुहं धोई करी
वारी वारी घड़ा भरदियां
कने घड़ियां जो होलें होलें
मणि पर धरदियां

मारी के लचाका
घड़ा सिरे पर धरी
घरे वखी चलदियां
चुनियां जो ठीक करी
मिठियां मिठियां गलां करदियां

महातड़ सोचदे भला
सैह क्या गलां करदियां
जेहड़ियां दुये जो
सुनाणे  ते डरदियां


05/46-

दीया तां जलाये कोई

हर पासें कराहां चीखां,मिठी मुरली तां वजाये कोई
रात वडी डरौनी घुप हनेरा, दीया तां जलाये कोई

शकुनि पासे सटी जांदे,पाण्डु सारे वैठे सिर झुकाये
खतरे च वेचारी द्रोपदी लाज वचाणा तां आये कोई

कौरव मारन ठाठां, अभिमन्यु वचारा घिरा निहत्था
दूर फंसे अर्जुने जो झटपट जाई करि तां वुलाये कोई

रूह जिस्म हर रोज ऐथु  झेलदे  जख्म  नोयें नोयें
मौत  निहालदे  भीष्मे दा हाल पुछणा तां आये कोई

कर्णे साईँ कुथु मिळणे अज दोस्ती निभाणे बाले
झूठा ही सही, दोस्त बणी हमदर्दी तां दिखाये कोई

अपणेयां ताईं लड़दे लड़दे, जाने वाले हन घटोत्कच
मरी करी कुथू गिरना, हककां अपणा तां पाये कोई

कुर्सिया दे चक्करे ' च  पैहयो धृतराष्ट्र दुर्योधन सारे
सही कने गलत क्या है विदुरजी जो तां वुलाये कोई

हर पासें कराहां चीखां,मिठी मुरली तां वजाये कोई
रात वडी डरौनी घुप हनेरा, दीया तां जलाये कोई


04/39+43+44-

कुछ कांगड़ी कहावतां. भाग-1-

1.     पंजां पां दियां पंज पकांदी
        ढाइयां सेरां दी इक,
        दाहडी जला पंज खांदा
        मैं वेचारी इक ।
(भावार्थ : किलो ग्राम से पहले भार तोलने की इकाई "सेर" हुआ करती थी और एक सेर में चार पाव। और क्षेत्रों का तो पता नहीं पर हमारे यहां सेर भी दो प्रकार के होते थे - कच्चा सेर और पक्का सेर। अढ़ाई कच्चे सेरों का एक पक्का सेर होता था। इस कहावत में एक चतुर औरत कह रही है की वह पांच पाव आटे कि पांच रोटियां वनाती है और अढ़ाई सेर की एक रोटी। दाडी जला पति पांच रोटी खाता है और बेचारी औरत केवल एक ही। सोचिये वेचारा कौन है औरत या उसका पति।)

2.     व्हरल बढ़ी डोई।

(भावार्थ : पुराने पहाड़ी घरों में कमरों पर छत डालने के लिए लकड़ी का एक मोटा सा, अक्सर चकोर, मज़बूत शहतीर डाला जाता था। उसको "व्हरल" कहते हैं। उस पर लकड़ी या बांस की कड़ियां डालकर लकड़ी के फट्टे या बांस के छछरे बिछा कर मिट्टी डाली जाती थी। "डोई" लकडी की कड़छी होती है। व्हरल का आकार वहुत वड़ा होता है और कड़छी उसकी तुलना में वहुत ही छोटी। जव कोई नोसिखिया अनाड़ी कारीगर या व्यक्ति वडी सी चीज वरवाद करके एक छोटी सी चीज वना देता है तो उस पर यह कहावत लागु होती है।)

3.     जलदी वुढी जली मरे
        असां तली सुहालु खाणा

(भावार्थ : कोई कुछ भी कर ले, हमने जो करना है करके रहेंगे।)

4.     कोआं रडांदे रहणा
        वडुआं पकी जाणां

(भावार्थ : विरोध होता रहेगा, काम करने वाले अपना काम कर जायेंगे।)


03/36-

मेले

वणी ठणी जांदे थे।
मेले मेल मिलांदे थे।

'अज मेले जो जाणा है वो'
मंझलेयां पैंदलेयां जो हकां पाई
सनेहा भिजवान्दे थे।
मेले मेल मिलांदे थे।

छैल बांके रंग वरंगे कपड़े लते
टरंकुडुए ते कढ़ी करी
जुटकु जोड़े पंणियां पांदे थे।
मेले मेल मिलांदे थे।

मित्र मित्रनियां ने मिली करी
कुछ सुणनी कुछ सुणानी
सुख दुख अपु च बडांदे थे।
मेले मेल मिलांदे थे।

'ऊँगली पकड़ी रखेयां मुनुआ
गुआची वी जांदे हन',
वोल वड्डे वार वार सुनान्दे थे।
मेले मेल मिलांदे थे।

मंगेतर ईकी दूजे जो भालणे दा
मौका सनकां मारने दा
हथां ते नी गुआंदे थे।
मेले मेल मिलांदे थे।

विटियां-कुडियां जणासां
वंगा परांदू कज्जल विन्दी
निके-छुके खेलणु घरें लियांदे थे।
मेले मेल मिलांदे थे।

फोन फेसबुका दा झखड़  झुलेया
माहणु माहणुएँ जो मिलना भुलेया
पहलें तां झफियां खूब पांदे थे।
मेले मेल मिलांदे थे।



01/25-
वचपने दियां होलियां

असां जैसिंहपुरे जो,
होलियां दे मेले दिखणा जांदे थे।

मलेछिये दा चोळू-सुथनू,
सिरे पर टोपी, पैरां च चप्पलु पाँदे थे।
असां जैसिंहपुरे जो,
होलियां दे मेले दिखणा जांदे थे।

चबन्नी-अठन्नी जेहडी भी मिलदी,
सम्भाली ने चोलुए दे खीसे च पांदे थे।
असां जैसिंहपुरे जो
होलियां दे मेले दिखणा जांदे थे

दो पैसेयां दे आलू-छोले
दुबन्निया दी जलेबियाँ वैठी करी खांदे थे।
असां जैसिंहपुरे जो,
होलियां दे मेले दिखणा जांदे थे।

टमके पर नाचियां,
डोलेयां दी रौनक, ढोलने दा मज़ा उडाँदे थे।
असां जैसिंहपुरे जो,
होलियां दे मेले दिखणा जांदे थे।

रंग वरंगे फुकणु, मुरलियां, सींढां,
संझा पिपनियां वजांदे घरे जो आंदे थे।
असां जैसिंहपुरे जो,
होलियां दे मेले दिखणा जांदे थे।